Selçuk Üniversitesi akademisyenleri tarafından geliştirilen İslam Tarihi Atlası, 632-1924 yılları arasındaki İslam tarihini interaktif bir harita üzerinde bir araya getirdi. Hanedanlar, hükümdarlar, âlimler, şehirler, medreseler, savaşlar, mimari eserler ve tarihî olayların yer aldığı atlas, klasik tarih kaynaklarını dijital ortamda buluşturarak araştırmacılara farklı bir çalışma imkânı sunuyor. Proje, Dr. Öğr. Üyesi Hüseyin Gökalp ile Dr. Öğr. Üyesi Ali Çetinkaya’nın öncülüğünde hayata geçirildi.
Atlasın hanedan katmanında 186 hanedan ve 830 hükümdar bulunuyor. Tarihî bilgiler listelenerek birbirleriyle ilişkilendirilirken bir savaşın gerçekleştiği yer, denk geldiği dönem, tarafları ve komutanları gibi farklı bilgiler aynı katman üzerinden görüntülenebiliyor. Harita üzerinde ayrıca kişiler arasındaki hoca-talebe ağları, tarihî mekânlar ve âlimlerin göç yolları da incelenebiliyor.
Projenin veri tabanında Bosworth’un İslam Hanedanları, Ziriklî’nin el-Aʿlâm’ı, Yâkût el-Hamevî’nin Muʿcemü’l-büldân’ı, TDV İslâm Ansiklopedisi ve Brill’in birinci baskı İslam Ansiklopedisi (EI¹) gibi temel kaynaklardan oluşturulan geniş veri katmanları yer alıyor. Bu katmanlarda 13 bin 940 el-Aʿlâm biyografisi, 12 bin 954 Yâkût coğrafya maddesi ve 7 bin 568 Brill makalesi bulunuyor.
Projenin ortaya çıkış sürecini anlatan Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dr. Öğr. Üyesi Hüseyin Gökalp, çalışmanın başlangıçta hanedanları harita üzerinde göstermeye yönelik olduğunu belirterek kapsamın zamanla genişlediğini söyledi. Gökalp, “Başlangıçta Bosworth’un İslam Hanedanları kitabını bir haritaya yerleştirebilir miyiz diye yola çıktık. Proje zamanla çok gelişti. Hanedanlarla başladık; daha sonra âlimleri, mekânları, olayları ve mimari eserleri de sisteme dahil ettik. Böylece çok katmanlı, birbirleriyle ilişkili ve harita üzerinde görülebilen bir uygulama ortaya çıktı” dedi.
Selçuk Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Dr. Öğr. Üyesi Ali Çetinkaya, projenin teknik altyapısının dijital beşerî bilimler yaklaşımına dayandığını ifade etti. Çetinkaya, “Güncel teknolojilerle doğal dil işleme altyapısını ve büyük dil modellerini kullandık. Metinlerde bulunan mekân, kişi ve olayları çıkardık, bunları veri setlerine dönüştürdük. Daha sonra bu verileri web teknolojileriyle birleştirerek haritalar üzerinde kullanıcıların hizmetine sunduk. Buradaki en önemli özelliklerden biri sistemin interaktif oluşu” diye konuştu. Proje ekibi, yapay zekâyla çıkarılan hiçbir tarih veya yer bilgisinin kaynak pasajı ve sayfa numarası olmadan ve tarihçi onayından geçmeden sisteme alınmadığını vurguladı.
Açık kaynak yaklaşımıyla geliştirilen atlas, araştırmacıların verileri incelemesine ve akademik çalışmalarında kullanmasına olanak sağlıyor. Türkçe, İngilizce ve Arapça olmak üzere üç dilde hizmet veren projeye islamicatlas.org adresinden erişilebiliyor. Proje ekibi, yakın dönemde arka planda kurulan birleşik veri deposunu sitenin tamamına bağlamayı, veriler için DOI (akademik atıf numarası) almayı ve sürüm numaralı veri yayınına geçmeyi hedefliyor. Bu sayede akademik çalışmalarda atlasın belirli bir sürümüne atıf yapılabilecek.
Editör: F.ÖZKAN
