Yapay zekâ teknolojilerinin günlük yaşamda yaygınlaşması, bu sistemleri içeren ürünlerin güvenliğine ilişkin hukuki sorumlulukları da gündeme getiriyor. Robot süpürgelerden otomobillere, tıbbi cihazlardan çeşitli teknolojik ürünlere kadar geniş bir kullanım alanına sahip yapay zekâ sistemlerinde meydana gelebilecek hatalar; yaralanma, maddi zarar ve daha ağır sonuçlara yol açabiliyor. Konya Ticaret Odası (KTO) Karatay Üniversitesi Hukuk Fakültesi akademisyenlerinden Dr. Öğr. Üyesi Elif Akıncı, yapay zekâ destekli ürünlerin neden olabileceği zararlar karşısında Türkiye’deki hukuki düzenlemeleri ve ürün sorumluluğunun kapsamını değerlendirdi.
Akıncı, özellikle 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu (ÜGTDK) kapsamında ürün sorumluluğuna ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Yapay zekâ içeren ev robotları, otomobiller ve tıbbi cihazların kanun kapsamında ürün olarak değerlendirilebildiğini belirten Akıncı, ürünün güvenliğini etkileyen hatanın mekanik veya fiziksel bir parçadan değil, kullanılan yapay zekâ sisteminden kaynaklanmasının ürün sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını ifade etti.
Dr. Öğr. Üyesi Elif Akıncı, “Robot süpürgenin merdiven boşluğunu algılamasını sağlayan sistemdeki bir hata nedeniyle bir kişinin yaralanması, yapay zekâ destekli sürüş sistemindeki bir hatanın trafik kazasına yol açması veya bir tıbbi cihazın yanlış işlem gerçekleştirmesi gibi durumlarda ürün sorumluluğu gündeme geliyor” dedi.
Ürün nedeniyle zarar gören kişinin ürünü satın alan kişi olmasının gerekmediğini vurgulayan Akıncı, tazminat kalemlerinin zararın niteliğine göre belirlendiğini kaydetti. Bedensel zarar hâlinde tedavi ve bakım giderleri, çalışılamayan döneme ilişkin kazanç kaybı ve kalıcı sakatlığın ekonomik sonuçları talep edilebiliyor. Ürünün evdeki eşyalara zarar vermesi durumunda ise onarım giderleri, değer kaybı veya eşyanın tamamen kullanılamaz hâle gelmesinden kaynaklanan zararların karşılanması mümkün olabiliyor.
Ölüm hâlinde cenaze giderleri ile ölen kişinin maddi desteğinden yoksun kalan kişilerin uğradığı kayıpların da tazminat kapsamında değerlendirildiğini belirten Akıncı, bunlara ek olarak manevi tazminat talep edilebildiğini söyledi. Akıncı, maddi ve manevi tazminat miktarlarının Türk Borçlar Kanunu hükümlerine göre belirlendiğini ifade etti.
ÜGTDK kapsamında başlıca sorumluların üretici ve ithalatçı olduğunu belirten Akıncı, ürünü başkasına ürettirse dahi kendi markasıyla piyasaya sunan şirketin üretici sayıldığını aktardı. Ürünü mevzuata uygunluğunu etkileyecek şekilde değiştiren ithalatçı veya dağıtıcının da üretici gibi sorumlu olduğunu kaydeden Akıncı, üretici veya ithalatçının belirlenememesi hâlinde zarar gören kişinin ürünü satan mağaza gibi dağıtıcılardan üretici ya da tedarikçi bilgilerini isteyebileceğini söyledi.
Akıncı, bu bilgileri on iş günü içinde bildirmeyen dağıtıcının üretici gibi tazminattan sorumlu tutulabileceğini belirtti. ÜGTDK kapsamındaki sorumluluğun kusursuz sorumluluk olduğunu vurgulayan Akıncı’ya göre zarar görenin üreticinin kusurunu ispatlaması gerekmiyor; zararı, üründeki hatayı ve bu ikisi arasındaki illiyet bağını ortaya koyması yeterli oluyor.
Yapay zekâlı ürünlerde hatanın nedeninin tespit edilmesinin kolay olmadığına dikkat çeken Akıncı, sistemin neden yanlış karar verdiğini gösteren verilerin çoğu zaman üreticinin elinde bulunduğunu ifade etti. Akıncı, “Bu yüzden olaydan hemen sonra cihazın model ve seri numarasını, yazılım sürümünü, varsa olay kayıtlarını, sağlık raporlarını ve harcama belgelerini saklamak belirleyici olabiliyor. Mümkünse cihaz güncellenmeden ve sıfırlanmadan muhafaza edilmeli” dedi.
Tazminat taleplerinde üç yıllık ve on yıllık sürelerin dikkatle takip edilmesi gerektiğini belirten Akıncı, zarar gören kişinin zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren üç yıl içinde harekete geçmesi gerektiğini söyledi. Bunun yanında zararın meydana geldiği tarihten itibaren işleyen on yıllık bir üst süre bulunduğunu aktaran Akıncı, bu sürenin ürünün üretildiği veya satıldığı tarihten değil, zararın meydana geldiği tarihten itibaren başladığını vurguladı.
Akıncı, yıllarca kullanılan ve sürekli güncellenen yapay zekâlı ürünlerde bu durumun, üreticinin sorumluluğunun ürün piyasaya sunulduktan çok sonra da gündeme gelebileceği anlamına geldiğini ifade etti.
“Ürün Sorumluluk Sigortasında Teminatın Kapsamı” adlı kitabın da yazarı olan Akıncı, konunun sigorta boyutuna ilişkin olarak üretici ve ithalatçıların mevcut ürün sorumluluk sigortası poliçelerinin yazılım ve yapay zekâ kaynaklı zararları kapsayıp kapsamadığını gözden geçirmesi gerektiğini belirtti. Özellikle istisna hükümlerinin incelenmesi gerektiğini söyleyen Akıncı, zararın ürün satıldıktan yıllar sonra da ortaya çıkabildiğini, bu nedenle teminatın hangi dönemi kapsadığının önem taşıdığını kaydetti.
Zarar görenlerin, üreticinin sorumluluk sigortası bulunması hâlinde tazminatı sigorta bedelini aşmamak üzere doğrudan sigortacıdan da isteyebileceğini belirten Akıncı, bir olayın ÜGTDK kapsamına girmemesinin zarar gören kişiyi korumasız bırakmadığını ifade etti. Akıncı, olayın özelliklerine göre satıcıya, bakım ve onarım hizmeti sunan servise veya diğer sorumlulara karşı sözleşme ya da haksız fiil hükümlerine dayanılabileceğini belirtti.
Yapay zekâ teknolojilerinin ürün ve hizmetlere giderek daha fazla entegre olmasıyla birlikte hem üreticilerin hem de kullanıcıların hukuki çerçeveyi bilmesi gerektiğini ifade eden Akıncı, ürün sorumluluğu ve olası tazminat süreçlerinde bu düzenlemelerin önem taşıdığını vurguladı.
Editör: F.ÖZKAN
