Yeni Ötegezegen Keşfi: Türk Bilim İnsanının Başarısı

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Ankara Üniversitesi’nden bir Türk bilim insanı liderliğindeki ekip, uzayın derinliklerinde yeni ötegezegenler keşfetti. Bu önemli buluş, Süper-Dünya ve Mini-Neptün türündeki gezegenlerin özelliklerinin anlaşılmasına katkı sağlayacak ve gök bilim dünyasında yankı uyandırdı.

Türk Bilim İnsanının Öncülüğünde Dört Yeni Ötegezegen

Ankara Üniversitesi (AÜ) Fen Bilimleri Enstitüsü Astronomi ve Uzay Bilimleri Ana Bilim Dalı’nda doktora yapan Selçuk Yalçınkaya’nın “Süper-Dünya ve Mini-Neptün Türü Ötegezegenlerin Keşfi ve Karakterizasyonu” başlıklı tez çalışmasının sonuçları, astronomi alanının önde gelen yayınlarından birinde yer aldı. TÜBİTAK’ın desteğiyle çalışmalarını yürüten Yalçınkaya, tez araştırmalarının bir bölümünü Belçika’daki Liege Üniversitesinde tamamladı.

Yalçınkaya, Nobel ödüllü bir bilim insanının da yer aldığı uluslararası bir ekiple iş birliği yaparak, gezegen keşiflerinde yaygın olarak kullanılan “geçiş yöntemi” sayesinde önemli bir başarıya imza attı. Ekip, Güneş’ten daha küçük ve soğuk olan “TOI-5799” yıldızının çevresinde iki, “TOI-1743” ve “TOI-6223” yıldızlarının etrafında ise birer olmak üzere toplamda dört yeni ötegezegeni ilk kez tespit etti.

AÜ Kreiken Rasathanesi (AUKR) ve Türkiye Ulusal Gözlemevi (TUG) teleskoplarının da kullanıldığı bu çalışmada, yaklaşık 90 ışık yılı mesafedeki “TOI-5799” yıldızının etrafında bulunan “TOI-5799c” adlı ötegezegenin, yıldızın yaşanabilir bölgesinin sınırında konumlandığı belirlendi. Bu durum, gezegenin atmosferinin varlığı ve dolayısıyla yaşam olasılığı açısından kritik bir öneme sahip. James Webb Uzay Teleskobu (JWST) ile yapılacak gözlemler, bu ötegezegen üzerindeki yaşam izlerinin araştırılması için umut vadediyor.

Yalçınkaya, keşfedilen ötegezegenlerin, TESS Uzay Teleskobu’nun daha önceki incelemelerinde “ötegezegen adayı” olarak belirlendiğini ifade etti. Teleskobun, uzayda 30 günlük periyotlarla ötegezegen adaylarının yıldızlarında neden oldukları ışık azalmalarını (geçiş sinyalleri) aradığını belirten Yalçınkaya, şunları aktardı: “Bu geçiş sinyalinin hangi yıldızdan kaynaklandığını, rasathanemizdeki 80 santimlik teleskoplar ve dünyanın çeşitli yerlerindeki diğer teleskoplarla gözlemleyerek tespit ediyoruz. Daha sonra farklı gözlemsel yöntemlerle bu sinyalin özelliklerini araştırıp keşfi tamamlıyoruz.”

Yalçınkaya, çeşitli ülkelerdeki teleskopların yanı sıra AUKR ve TUG’daki teleskopları da kullanarak çalışmalarını sürdürdüklerini ve TÜBİTAK’tan aldığı destekle araştırmalarının bir bölümünü yurt dışında gerçekleştirdiğini vurguladı. Araştırmalar sonucunda “TOI-5799” yıldızında iki, “TOI-1743” ve “TOI-6223” yıldızlarında ise birer olmak üzere toplam dört ötegezegeni saptadıklarını belirtti.

Yalçınkaya, keşfedilen gezegenlerle ilgili şu bilgileri paylaştı: “Bunlardan ‘TOI-6223b’, Neptün büyüklüğünde bir gezegen fakat yıldızına çok yakın, bu nedenle sıcak-Neptün olarak adlandırılıyor. Yarıçapı Neptün’e yakın olsa da gerçekte ona benzeyip benzemediğini henüz bilmiyoruz. Bunu anlamak için atmosferindeki gazların incelenmesi gerekiyor. Diğer gezegen ‘TOI-1743b’ ise Süper-Dünya türünde. Dünya’dan yaklaşık yüzde 70 daha büyük ve karasal bir gezegen. Ancak, muhtemelen atmosferindeki uçucu gazları tutamıyor.”

“TOI-1743b”nin yıldızına çok yakın olduğunu, Dünya’nın Güneş etrafındaki bir turunu 365 günde tamamlamasına karşın bu ötegezegenin aynı turu 4 günde tamamladığını belirten Yalçınkaya, “Bu nedenle gezegen çok yakın ve sıcak. Yıldızından gelen yüksek enerjili parçacıklara maruz kaldığı için muhtemelen atmosferi yok olmuş durumda. Dünya’mızın manyetik alanı bizi bu tür etkilerden koruyor. Büyük olasılıkla bu gezegen, atmosferini kaybetmiş bir Süper-Dünya.” dedi.

Yalçınkaya, “TOI-5799” sisteminin ise oldukça ilgi çekici olduğunu, burada “TOI-5799b” ve “TOI-5799c” olmak üzere iki ötegezegen keşfettiklerini ve her ikisinin de Dünya’dan yüzde 70 daha büyük olduğunu söyledi. Bu nedenle bu ötegezegenlerin “Süper-Dünya” kategorisinde yer aldığını ve karasal olma olasılıklarının yüksek olduğunu vurguladı.

Bu ötegezegenlerden “TOI-5799b”nin yıldızına yakın ve sistemin iç kısmında bulunduğunu, yıldızının etrafında bir turunu 4 günde tamamladığını söyleyen Yalçınkaya, yıldıza çok yakın olması sebebiyle gezegenin sıcaklığının yüksek olduğunu ve yaşam bulunma olasılığının düşük olduğunu ifade etti.

“TOI-5799c”nin ise yıldızın yaşanabilir bölgesinde yer aldığını ve bir turunu 14 günde tamamladığını belirten Yalçınkaya, şu bilgileri aktardı: “Gezegen, yıldızının yaşanabilir bölgesinde bulunuyor. Bu bölge, yıldızından öyle bir mesafede yer almalı ki yüzey sıcaklığı suyun sıvı halde kalmasına olanak tanısın. Bu gezegenin yüzey sıcaklığının yaklaşık 63 derece olması bekleniyor, ancak atmosfer de bu durumu etkileyebilir. Gezegenin atmosferinin nasıl olduğunu bilmiyoruz. Örneğin, Güneş Sistemi’ndeki Venüs gibi sera etkisi çok yüksek olan gazlar içerebilir ve bu durumda beklediğimizden çok daha sıcak olabilir. Veya atmosferin üst katmanlarında yansıtıcılığı yüksek bulutlar bulunabilir ve bu da gezegeni beklenenden daha soğuk yapabilir. Bu konuda henüz bir bilgimiz yok, ancak bu gezegen atmosfer araştırmaları için uygun. Gelecekte atmosferi hakkında daha fazla bilgi edinebiliriz. Şu ana kadar karasal bir gezegenin etrafında bir atmosferin varlığı tespit edilemedi, çünkü bu çok zor bir işlem. Gezegenler zaten küçük, atmosferleri de daha ince olduğu için tespit etmek oldukça güç. Ancak keşfettiğimiz ‘TOI-5799c’ bu konuda umut vadediyor. Aynı zamanda bu gezegen, yıldızın yaşanabilir bölgesinin iç sınırında yer alıyor, ancak yaşam olup olmadığını henüz bilmiyoruz. Eğer yaşam varsa, atmosferinde buna dair bazı biyo-işaretler bulunabilir. İlerleyen zamanlarda atmosferi gözlemlenerek yaşamın varlığı araştırılabilir.”

Atmosferi incelenebilecek yaşanabilir bölgedeki karasal gezegenler arasında en dikkat çekici olanın “TOI-5799c” olduğunu vurgulayan Yalçınkaya, “Birçok gezegende yaşam olabilir, ancak bu gezegen yaşamın bulunması için uygun koşulları sunuyor.” dedi.

Çalışmada yer alan ve tezin danışmanlığını yapan AÜ Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü Genel Astronomi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Özgür Baştürk, öğrencisi Selçuk Yalçınkaya’nın doktora tezi kapsamında dört ötegezegen keşfettiğini belirtti. Bu tür çalışmaların uluslararası iş birliği ve çeşitli teleskoplarla yapılan gözlemleri gerektirdiğini ifade eden Baştürk, Şili’den Türkiye’ye, Meksika’dan Kanarya Adaları’na kadar yaklaşık 20 farklı teleskopla gözlemler yapıldığını anlattı.

Baştürk, öğrencisinin bu uluslararası ekibe liderlik ettiğini ve birçok ülkeden gök bilimci ve astrofizikçinin ekipte yer aldığını vurguladı. “Burada iki gezegen bulunuyor. Daha yakın olan ‘TOI-5799b’ gezegeni, yıldızın etrafında bir turunu 4 günde tamamlıyor. Daha uzakta olan ‘TOI-5799c’ gezegeni ise 14 günde bir turunu tamamlıyor ve yıldıza olan uzaklığı, yüzeyinde sıvı suyun bulunabileceği koşulları sağlıyor. Bu ötegezegenin bulunduğu bölgeye yaşanabilir bölge diyoruz. ‘TOI-5799c’, yaşanabilir bölgede bulunan bir gezegen, ancak bu yaşamın olduğu anlamına gelmiyor.” şeklinde konuştu.

Baştürk, “Öncelikle ‘TOI-5799c’nin bir atmosferinin olup olmadığını öğrenmek istiyoruz. Selçuk’un bir sonraki aşamada yapmak istediği çalışma da bu yönde olacak. James Webb Uzay Teleskobu ile bu ötegezegenin geçişlerini gözlemleyerek bir atmosferi olup olmadığını ve atmosferinde yaşama dair kanıt olabilecek özellikler bulunup bulunmadığını incelemek istiyoruz. Karasal gezegen olup da atmosferi bulunan bir gezegen henüz bulunmuyor, ancak bu gezegen bu potansiyele sahip az sayıdaki aday arasında yer alıyor. Bu nedenle James Webb Uzay Teleskobu’nun zaman içinde gözlemlemek isteyeceği adaylardan biri olacak.” ifadelerini kullandı. Bu keşif, Türk bilim insanının uzay araştırmalarındaki başarısını bir kez daha gözler önüne seriyor.